ಸನ್ನತಿ: ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರದ ಇತಿಹಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಕಾಲಕ್ರಮ ಇನ್ನೂ ನಿಗೂಢ
ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು, ಶಾತವಾಹನ ಕಾಲದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯ ಯಾವಾಗ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು, ಅದರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಹೇಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಸನ್ನತಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಂತರ
ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಲಬುರಗಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೀಮಾ ನದಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಸನ್ನತಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಆರಂಭಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ತಾಣ. ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು, ಕೋಟೆಬದ್ಧ ನೆಲೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹಲವು ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ. [1][2][3]
ಆದರೆ ಸನ್ನತಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಚೀನ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಕುರಿತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ದಾಖಲೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಪ್ರದೇಶದ ಈಗಿನ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಗಳು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
1988–89ರಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ದುರಸ್ತಿ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಳೆಯ ಮಹಾಕಾಳಿ ಮೂರ್ತಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಲ್ಲಿನ ಚಪ್ಪಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಸನ್ನತಿಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೂ ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಮಹತ್ವದ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. ಆದರೆ ಆ ಕಲ್ಲು ದೇವಾಲಯದೊಳಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂತು, ಅದನ್ನು ಯಾವಾಗ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗಿನ ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಭಾಗ ಯಾವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಅದು ಸ್ವತಃ ಉತ್ತರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. [1][4]
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇವಾಲಯವೊಂದನ್ನೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಅದರ ಸುತ್ತಲಿನ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಭೂದೃಶ್ಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಸನ್ನತಿಯ ಕೋಟೆಬದ್ಧ ನೆಲೆ, ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮ, ರಣಮಂಡಲದ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಈ ತನಿಖೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಮಹಾಕಾಳಿ ಮೂರ್ತಿಯ ಕೆಳಗೆ ಮರುಬಳಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನ
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ದುರಸ್ತಿ ಕಾರ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಚಪ್ಪಡಿಯ ಎರಡೂ ಮುಖಗಳಲ್ಲೂ ಶಾಸನಗಳಿದ್ದವು. Excavations at Sannathi, 1986–1989 ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಉತ್ಖನನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಆ ಚಪ್ಪಡಿಯ ಮೇಲೆ ಅಶೋಕನ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳಾದ XII ಮತ್ತು XIVರ ಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಕಳಿಂಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳಾದ I ಮತ್ತು IIರ ಭಾಗಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. [1][4]
ಈ ಶಾಸನಗಳು ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ಮೂರನೇ ಶತಮಾನದ ಅಶೋಕನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಅವು ಸನ್ನತಿಯ ಮೌರ್ಯಕಾಲೀನ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾವೆ. ಆದರೆ ಶಾಸನದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಂತರ ಬಳಸಿದ ಕಟ್ಟಡದ ಕಾಲ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ.
ಚಪ್ಪಡಿಯು ಮೂಲತಃ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಸನ್ನತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ನಂತರದ ನಿರ್ಮಾಣ ಅಥವಾ ದುರಸ್ತಿ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮರುಬಳಕೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಉತ್ಖನನ ವರದಿಗಳು ಅದರ ಮರುಬಳಕೆಯ ನಿಖರ ದಿನಾಂಕವನ್ನಾಗಲಿ, ಆ ನಿರ್ಧಾರದ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು. ಮೊದಲನೆಯದು, ಚಪ್ಪಡಿಯ ಮೇಲಿನ ಶಾಸನಗಳು ಅಶೋಕನ ಕಾಲದವು. ಎರಡನೆಯದು, ಆ ಚಪ್ಪಡಿಯನ್ನು ಮಹಾಕಾಳಿ ಮೂರ್ತಿಯ ಕೆಳಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಕಾಲ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರದಿಂದ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯವೇ ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಆದರೂ ಈ ಕಲ್ಲಿನ ಮರುಬಳಕೆ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸನವು ತನ್ನ ಮೂಲ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, ನಂತರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಚನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬದಲಾವಣೆ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬುದೇ ಇನ್ನೂ ತನಿಖೆಗೆ ಒಳಪಡಬೇಕಾದ ವಿಷಯ.
200 ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ನೆಲೆ
ಎ. ಸುಂದರ ಅವರು ತಮ್ಮ “Excavations at Sannati: 1986–87” ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ನತಿಯನ್ನು ಸುಮಾರು 200 ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆರಂಭಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೆಲೆಯೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ನೆಲೆ ಭೀಮಾ ನದಿಯ ಎಡದಂಡೆಯಲ್ಲಿ, ನದಿಯ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖ ತಿರುವಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ವರದಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿರುವ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯ ತೆರೆದ ಭಾಗಗಳು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಮೀಟರ್ ಅಗಲ ಮತ್ತು ಎರಡುರಿಂದ ಮೂರು ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಹೊಂದಿದ್ದವು. [2]
ಸುಂದರ ಅವರು ವಸತಿ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕೋಟೆ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮವೇನು ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಕೋಟೆಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೆಲೆ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು ಎಂದು ಊಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಇತರ ಪುರಾತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸನ್ನತಿಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಳತೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ASIಯ ಉತ್ಖನನ ವರದಿ ರಣಮಂಡಲದ ಒಳಕೋಟೆಯನ್ನು ಸುಮಾರು 25 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ; ಹೊರನಗರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಸುಮಾರು 60 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಡಿ. ದಯಾಳನ್ ಅವರ ಕಣಗನಹಳ್ಳಿ ಕುರಿತ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆದಿಬ್ಬಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 86 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಮತ್ತು ಒಳಕೋಟೆಗೆ ಸುಮಾರು 26 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [1][3]
ಈ ಅಳತೆಗಳು ಒಂದೇ ಗಡಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸುವುದಾಗಲಿ, ಒಂದೇ ಕೋಟೆಯ ನಿಖರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯ ಅಳತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಾಗಲಿ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.
ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ನೆಲೆ, ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಾಲಗಳ ವಸ್ತುಗಳು ಸನ್ನತಿಯು ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತ ಬೆಳೆದ ಸಣ್ಣ ವಸತಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೊಡ್ಡ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಭೂದೃಶ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದರೊಳಗಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಟ್ಟಡದ ಕಾಲಕ್ರಮವೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅಂತರವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆ: ಶಾತವಾಹನ ಕೋಟೆಯ ರೂಪಾಂತರವೇ?
ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಸುಳಿವು ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮ. ASIಯ ಉತ್ಖನನ ಸ್ಮರಣಿಕೆಯ ಪುಟ 28ರಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರಿನ ಕುರಿತು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕೆ. ವಿ. ರಮೇಶ್ ಅವರು ಎಂ. ಎಸ್. ನಾಗರಾಜ ರಾವ್ ಅವರ 1985ರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆ ಎಂಬುದು ಶಾತವಾಹನ ಕೋಟೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಐ. ಕೆ. ಶರ್ಮಾ ಅವರು 1990ರಲ್ಲಿ ಸೇತು ಎಂಬ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕಥೆಯು ಚಂದ್ರಲಾಂಬೆಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. [1]
ಶಾತವಾಹನ ಕೋಟೆ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸನ್ನತಿಯ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ರಣಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಶಾತವಾಹನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೀಸದ ಅಚ್ಚೊತ್ತಿದ ನಾಣ್ಯಗಳು, ತಾಮ್ರ-ಮಿಶ್ರಲೋಹದ ನಾಣ್ಯಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಪಂಚ್‌ಮಾರ್ಕ್ ನಾಣ್ಯ, ಟೆರಾಕೋಟಾ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಮಣಿಗಳು, ಬಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಡಕೆಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. [1]
ಉತ್ಖನನ ವರದಿಯು ರಣಮಂಡಲದ ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿರುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಕಟ್ಟಡದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಉಳಿದಿದ್ದ ಕೊಠಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾದ ಹಾದಿಯ ವಿನ್ಯಾಸವು ಆ ಕಟ್ಟಡವು ನದಿಯ ತೀರದ ಕೋಟೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಆದರೆ ಅದರ ನಿಖರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. [1]
ಈ ವಸ್ತುಗಳು ಸನ್ನತಿಯ ಶಾತವಾಹನ ಕಾಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವು ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಶಾತವಾಹನ ಕಾಲದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆತಿವೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕೋಟೆಯ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಆ ರಾಜವಂಶವೇ ನಿರ್ಮಿಸಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳನಾಮವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸುಳಿವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು; ಸನ್ನತಿಯ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೆಸರಿನ ಹಳೆಯ ರೂಪಗಳು, ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ದೃಢವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ.
ಕಣಗನಹಳ್ಳಿ: ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕಗಳು ನೀಡುವ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರ
ಸನ್ನತಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಕಲಾತ್ಮಕ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. 1993–94ರ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉತ್ಖನನದ ನಂತರ, 1994–95ರಿಂದ 2000–01ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ತೂಪದ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಭಾಗಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. [3]
ಡಿ. ದಯಾಲನ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸ್ತೂಪದ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಸುಮಾರು 22 ಮೀಟರ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆತ್ತನೆಯುಳ್ಳ ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲಿನ ಫಲಕಗಳು, ವೃತ್ತಾಕಾರದ ತಾರಸಿ, ರೇಲಿಂಗ್‌ನ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ ಪಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅಂಶಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಸಂಕೇತಗಳು, ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳು, ರಾಜವಂಶದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿರೂಪಣೆಗಳಿವೆ. [3]
ಸ್ತೂಪದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 170ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಶಾಸನಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಲಿಪಿಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವ ಮೊದಲನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕ ಮೂರನೇ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ವಿಶಾಲ ಕಾಲಾವಧಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾನಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳ ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಈ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳು ಸ್ಮಾರಕದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭಾಗಗಳ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. [3][5][9]
ಇಲ್ಲಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ರಾಯ ಅಸೋಕ ಎಂಬ ಶಾಸನದೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಆಕೃತಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಪದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ “ರಾಜ ಅಶೋಕ” ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರಣದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮೋನಿಕಾ ಝಿನ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದೆ. [8]
ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ವಿಶೇಷತೆ ಕೇವಲ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕವೊಂದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಶಾಸನಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ; ಶಿಲ್ಪಗಳ ವಿಷಯವಸ್ತು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಈ ಪುರಾವೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಸ್ತೂಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಅದರ ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಆ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಸರದ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಕುರಿತು ಲಭ್ಯವಿರುವ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತಗಳ ಸರಣಿ ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಇದು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದಾಗಲಿ, ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆಗಳೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾಗಲಿ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಸ್ಥಳಗಳ ಕುರಿತು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪುರಾವೆಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂದರ್ಭ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲಿನ ಬೌದ್ಧ ಅವಶೇಷಗಳು
ASIಯ ಉತ್ಖನನ ಸ್ಮರಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದ ಸುತ್ತಲಿನ ಬೌದ್ಧ ಅವಶೇಷಗಳೂ ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಬುದ್ಧಪಾದ—ಬುದ್ಧನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸ್ಮಾರಕ—ಇದ್ದುದನ್ನು ವರದಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. [1]
ದೇವಾಲಯದ ತಾರಸಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಬೌದ್ಧ ಶಿಲ್ಪದ ತುಣುಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. ಈ ತುಣುಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಯಾವ ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದವು, ಮೂಲತಃ ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡವು ಎಂಬುದನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಯೋಗಿ ಇಲಾಖೆಯ ತಪಾಸಣಾ ಬಂಗಲೆಯ ನಡುವಿನ ಮಳೆಯ ನೀರಿನ ಕಾಲುವೆಯ ಸಮೀಪ ತೆರೆದಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನೂ ವರದಿ ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಗೋಡೆಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ದೊಡ್ಡ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಶಾತವಾಹನ ಶೈಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. [1]
ಈ ಮಾಹಿತಿಯಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಸ್ತುಗಳು ಉಳಿದಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಪುರಾವೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ: ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಬೌದ್ಧ ಶಿಲ್ಪದ ತುಣುಕುಗಳೂ ಒಂದೇ ಸ್ಮಾರಕದಿಂದ ಬಂದಿವೆ; ಅಥವಾ ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಸ್ತೂಪದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೆಗೆದು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ದಾಖಲೆಗಳು ಈ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮರುಬಳಕೆಯಾದ ಅಶೋಕನ ಚಪ್ಪಡಿ, ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದ ಬೌದ್ಧ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಉತ್ಖನನಗೊಂಡ ಸ್ತೂಪ—ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶಾಲ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಭೂದೃಶ್ಯದ ಭಾಗಗಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ನಿಖರವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಿದೆ.
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ?
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವಾಗ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.
2016ರ ಮೇ 9ರಂದು Deccan Herald ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸ್ರಿಕುಮಾರ್ ಎಂ. ಮೆನನ್ ಅವರ “The Land of Forgotten Temples” ಲೇಖನವು ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಈಗಿನ ರಚನೆಯನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇತ್ತೀಚಿನದೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿರಬಹುದೆಂದು ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಶಂಕಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ಲೇಖನವು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. [6]
ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಾರಂಪರಿಕ ದಾಖಲೆಯು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾದ ನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯವೊಂದು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ, ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. [7]
ಈ ಎರಡು ಮೂಲಗಳು ಹಿಂದಿನ ದೇವಾಲಯವೊಂದು ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂಬ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಧರಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಖಚಿತ ಸಂಗತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಮೂಲಗಳು ಆ ಕಾಲನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ದಿನಾಂಕಿತ ಶಾಸನ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಅಥವಾ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ನಿರ್ಮಾಣ ಅನುಕ್ರಮವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗಾಗಿ ಈಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು.
ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಪುರಾವೆಗಳು: ಮಹಾಕಾಳಿ ಮೂರ್ತಿಯ ಕೆಳಗೆ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳಿರುವ ಚಪ್ಪಡಿ ಮರುಬಳಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತ ಬೌದ್ಧ ಶಿಲ್ಪದ ತುಣುಕುಗಳು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಗೋಡೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ. ಸನ್ನತಿಯ ವಿಶಾಲ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. [1][2]
ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಮೂಲಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು: ಈಗಿನ ದೇವಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹಳೆಯ ಗುಡಿಯೊಂದು ಇದ್ದಿರಬಹುದು; ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಾಲನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ನೇರವಾದ ಪುರಾವೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. [6][7]
ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರ ಸಿಗದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು: ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಭಾಗ ಯಾವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ? ಈಗಿನ ರಚನೆ ಒಂದೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತೇ ಅಥವಾ ಹಲವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತೇ? ಹಳೆಯ ಕಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಯಾವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಬಳಕೆಯಾದವು? ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ದಿನಾಂಕಿತ ಶಾಸನಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ದೃಢವಾದ ಕಾಲಮಾನದ ಕಟ್ಟಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿವರವಾದ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಲಭ್ಯವಿರುವ ಶಾಸನಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ದುರಸ್ತಿ ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳ ದಾಖಲೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮೂಲಗಳು ಯಾವ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.
ಸದ್ಯಕ್ಕೆ, ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ನಿಖರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಈ ಲೇಖನದ ಕೇಂದ್ರ ತನಿಖಾ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಸನ್ನತಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೂ ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ ಏಕೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟ?
ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಉತ್ತರ ಪುರಾವೆಗಳ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸನಗಳು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಸ್ತೂಪದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಅವುಗಳ ಪಠ್ಯ, ಲಿಪಿ, ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಹೋಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಸ್ಮಾರಕದ ಹಲವು ಹಂತಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. [3][5][8][9]
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಚೀನ ಪುರಾವೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಂತರದ ಬಳಕೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನದ ಚಪ್ಪಡಿ. ಅದರ ಮೇಲಿನ ಶಾಸನದ ದಿನಾಂಕ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಅದು ದೇವಾಲಯದ ಯಾವ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ, ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತ ಪತ್ತೆಯಾದ ಬೌದ್ಧ ಅವಶೇಷಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹಿಂದಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣದೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. [1]
ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು, ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ದಿನಾಂಕ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಂತರ ಬಳಸಿದ ಕಟ್ಟಡದ ದಿನಾಂಕ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು. ಹಳೆಯ ಶಾಸನ ಅಥವಾ ಶಿಲ್ಪವು ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಆ ವಸ್ತು ಎಷ್ಟು ಹಳೆಯದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಕಟ್ಟಡದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪುರಾವೆಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ.
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಅದನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ, ದೇವಾಲಯದ ಕುರಿತಾದ ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಪ್ರಕಟಿತ ವರದಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಅಥವಾ ದುರಸ್ತಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಈಗಿರುವ ಪುರಾವೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಬಹುದಾದದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಸೀಮಿತವಾದರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ: ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಕೆಲವು ಹಂತಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನಗಳಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅದೇ ಮಟ್ಟದ ನಿಖರತೆಯಿಂದ ಗುರುತಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಪುರಾವೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ.
ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರ ಬೇಕಿರುವುದು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಇತಿಹಾಸ
ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಹಲವು ಬಲವಾದ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ವಿಶಾಲ ಕೋಟೆಬದ್ಧ ನೆಲೆ, ರಣಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳು, ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಹಾಗೂ ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ತೂಪವು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಶಾತವಾಹನ ಕೋಟೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾದ ಸುಳಿವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ಇನ್ನೂ ಸಾಬೀತಾದ ಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲ. [1][2][3]
ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಣ ಬೇರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನದ ಮರುಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಅವಶೇಷಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲದ ಹಿಂದಿನ ದೇವಾಲಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೆಲವು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಮೂಲಗಳು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಈಗಿನ ರಚನೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ದಿನಾಂಕ, ಅದರ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮರುಬಳಕೆಯ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. [1][6][7]
ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೆಗೆದು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ನೇರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪುರಾವೆಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಹಾಗಾದರೆ, ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಇಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರೊಳಗಿನ ಈಗಿನ ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ ಏಕೆ ಇನ್ನೂ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಜೊತೆಗೆ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಮೀಕ್ಷೆ, ಶಾಸನಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ದಾಖಲೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯ. ಅಂತಹ ಸಂಶೋಧನೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಅದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸುತ್ತಲಿನ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಭೂದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸನ್ನತಿಯ ಕುರಿತು ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿರುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ತಿಳುವಳಿಕೆಯ ಮಧ್ಯೆಯೇ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಇತಿಹಾಸ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ.
ಚಿತ್ರದ ಕೃಪೆ
Image: Ashoka with His Queens, Kanaganahalli Stupa
Creator: Ashokha
Source: Wikimedia Commons (originally sourced from Wikimapia)
Licence: Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0)
Modifications: Cropped to a 16:9 aspect ratio and resized for web publication.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
[1] Howell, J. R., G. V. S. Rao, J. V. P. Rao and Annie Howell. Excavations at Sannathi, 1986–1989. Archaeological Survey of India, Memoirs No. 93, 1995, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುಟಗಳು 28–30.
[2] Sundara, A. “Excavations at Sannati: 1986–87.” Purātattva. IGNCA ಮೂಲಕ ವರದಿಯನ್ನು ಓದಿ.
[3] Dayalan, D. Kanaganahalli: A Unique Buddhist Site in South India. Archaeological Survey of India. ಸನ್ನತಿಯ ಕೋಟೆಬದ್ಧ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಕುರಿತಾದ ಚರ್ಚೆ.
[4] Sarma, I. K., R. V. Siva Sarma and J. Varaprasada Rao. “Rock Edicts of Asoka from Sannati, Chitapur Taluk, Gulbarga District (Karnataka).” Indian Museum Bulletin XXII, 1989, pp. 7–15.
[5] Arlt, Robert. “Kanaganahalli (or Sannathi).” Encyclopedia of Ancient History. ಲೇಖನವನ್ನು ಓದಿ.
[6] Menon, Srikumar M. “The Land of Forgotten Temples.” Deccan Herald, 10 May 2016. ಪ್ರಸ್ತುತ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಭವನೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಾಲದ ಮೂಲದ ಕುರಿತು ಪ್ರಕಟಿತ ವರದಿ.
[7] Shastriya Kannada. “Sannathi.” ಸನ್ನತಿಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಾರಂಪರಿಕ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ದುರ್ಗಾ ಗುಡಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ವಿವರಣೆ. ಲೇಖನವನ್ನು ಓದಿ.
[8] Zin, Monika. “Kanaganahalli Sātavāhana Art and Buddhism: King Aśoka in Front of the Bodhi Tree.” Journal of the International Association of Buddhist Studies 41 (2018), pp. 537–568. ಲೇಖನವನ್ನು ಓದಿ.
[9] Nakanishi, Maiko, and Oskar von Hinüber. Kanaganahalli Inscriptions. Annual report of the Institute of Oriental and Religious Studies, Soka University, 2014.
ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ:
ಈ ಲೇಖನವು ಸನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಕಣಗನಹಳ್ಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಉತ್ಖನನ ವರದಿಗಳು, ಶಾಸನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿತ ಪುರಾವೆಗಳು, ಪ್ರಕಟಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸಬೇಕಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೇತುರಾಜನಕಟ್ಟೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮವು ಶಾತವಾಹನ ಕೋಟೆಯಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಒಂದು ಊಹೆ ಮಾತ್ರ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಂದ್ರಲಾಂಬಾ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಅಥವಾ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೇರ ಪುರಾವೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಚಪ್ಪಡಿಯ ಮರುಬಳಕೆಯ ನಿಖರ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಗಳು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಿರ್ಣಯಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು.
ಕಾಮೆಂಟ್‌ಗಳು
ಕಾಮೆಂಟ್‌ ಪೋಸ್ಟ್‌ ಮಾಡಿ